کرون و کولیت، خون در مدفوع و غربالگری روده

چه سؤال‌هایی پشت این صفحه است؟

«این خون از بواسیر است یا چیز بدتر؟»، «اسهال و دل‌پیچهٔ من ماه‌هاست رفته و برنگشته، می‌تواند کولیت باشد؟»، «پدرم سرطان روده داشت، من چه کنم؟»، و «غربالگری یعنی چه؟». در این صفحه به همین‌ها جواب می‌دهیم. آنچه مهم است: بیشتر خون‌های دیده‌شده علت ساده دارند، ولی هیچ‌کدام را نباید خودتان تشخیص دهید.

بیماری‌های التهابی روده (کرون و کولیت زخمی)

NIDDK کرون را بیماری درازمدتی می‌داند که در آن پاسخ معیوب دستگاه ایمنی در دستگاه گوارش التهاب می‌سازد. می‌تواند از دهان تا مقعد هر جایی را درگیر کند، اما معمولاً روده باریک و ابتدای روده بزرگ را. کولیت زخمی، به گفتهٔ NHS، التهاب بخش‌هایی از روده بزرگ و راست‌روده است. هر دو در گروه بیماری‌های التهابی روده قرار می‌گیرند.

علت. NHS می‌گوید علت دقیق شناخته نیست و به‌نظر می‌رسد سیستم ایمنی به بافت سالم حمله می‌کند. ژنتیک نقش دارد. سابقهٔ خانوادگی و سیگار (برای کرون) عامل خطر هستند. NIDDK می‌گوید کرون در هر سنی و هر نژادی ممکن است پیش بیاید ولی بیشتر در سنین حدود ۲۰ تا ۲۹ سال، یا در کسانی که در خانواده بیمار دارند (معمولاً خواهر و برادر یا والدین) و سیگاری‌ها دیده می‌شود. NHS هم می‌گوید بیشتر در نوجوانان و جوانان شروع می‌شود، ولی در هر سنی ممکن است.

نشانه‌ها (کرون، NHS). اسهال، خون یا مخاط در مدفوع، درد شکم، یبوست، درد مقعد، خستگی، کم شدن اشتها و کاهش وزن. نشانه‌ها دوره‌ای است: دورهٔ شعله‌وری (که می‌تواند روزها تا ماه‌ها طول بکشد) و دورهٔ آرامش. درد مفاصل، قرمزی چشم و بثورات پوستی هم ممکن است همراه باشد. در کودکان رشد کند یا بلوغ دیررس می‌تواند نشانه باشد.

نشانه‌ها (کولیت زخمی، NHS). مدفوع شل همراه خون، مخاط یا چرک، درد پایین شکم سمت چپ که اغلب پس از دفع کم می‌شود، نیاز ناگهانی و مکرر یا شبانه به دستشویی، حس نیاز حتی وقتی روده خالی است، خون‌ریزی مقعد، نفخ. کمتر: یبوست، خستگی، کم شدن اشتها و کاهش وزن. در دوره‌های شعله‌وری ممکن است تب، درد مفصل و زخم دهان هم باشد.

بررسی. NHS می‌گوید اغلب با آزمایش خون و مدفوع شروع می‌شود و بعد، برای تأیید، آندوسکوپی (کولونوسکوپی یا گاستروسکوپی)، نمونه‌برداری و تصویربرداری (MRI، سی‌تی یا سونوگرافی) لازم است. هیچ آزمایش واحدی تشخیص کرون را قطعی نمی‌کند و ممکن است زمان ببرد. اینکه شما به کدام نیاز دارید، تصمیم پزشک است. اگر کولونوسکوپی لازم باشد، راهنمای آمادگی را بخوانید، ولی دستور مرکز انجام‌دهنده مقدم است.

درمان. NHS دسته‌های درمان را این‌گونه می‌شمارد: داروهای ضدالتهاب، داروهایی که سیستم ایمنی را تنظیم می‌کنند، درمان‌های زیستی، داروهای تسکین نشانه‌ها، و گاهی (برای کودکان یا کسانی که نمی‌توانند استروئید بگیرند) تغذیهٔ مایع، و در بعضی موارد جراحی (برداشتن بخش آسیب‌دیده یا ساختن استومی) اگر دارو جواب ندهد. هیچ‌کدام را خودتان شروع یا قطع نکنید. انتخاب دارو و طول درمان با متخصص است و با گذر زمان هم شاید تغییر کند. NHS دربارهٔ کرون می‌گوید فعلاً درمان قطعی ندارد و بیماری درازمدت است و دربارهٔ کولیت می‌گوید درمان می‌تواند نشانه‌ها را آرام کند و احتمال عود را کم کند.

بارداری و فرزندآوری. NHS می‌گوید بارداری سالم معمولاً ممکن است، اما پیش از تصمیم باید با متخصص مشورت کرد، چون همهٔ داروها در بارداری مناسب نیستند و بعضی بر باروری مردان اثر می‌گذارند.

پیگیری بلندمدت. NHS می‌گوید هر دو بیماری خطر سرطان روده را بالا می‌برند و ممکن است افراد پرخطر کولونوسکوپی منظم داشته باشند. این به معنای قطعی بودن سرطان نیست؛ یعنی پیگیری لازم است. NHS می‌گوید کرون ممکن است مفاصل، استخوان، پوست، چشم، کلیه و کبد را هم درگیر کند و کمبود ویتامین بسازد، و کولیت ممکن است به کم‌خونی و ضعف استخوان برسد. برای همین خستگی یا درد مفصل را هم باید به پزشک گفت.

اگر مشاورهٔ تغذیه یا روان‌شناختی برایتان لازم است، بخش پشتیبانی بیمار خدمات مرتبط را معرفی می‌کند.

خون در مدفوع

NHS علت‌های خون را بر پایهٔ رنگ و نوع آن دسته‌بندی می‌کند:

• خون قرمز روشن روی دستمال، رگه یا آب قرمز توالت: بواسیر، شقاق مقعد (پارگی کوچک مقعد، اغلب پس از یبوست)، عفونت‌های مقاربتی یا آسیب، داروهای رقیق‌کنندهٔ خون یا آسپرین، و رگ‌های شکستهٔ روده.
• خون در مدفوع یا خون همراه مخاط: فیستول مقعد، گاستروانتریت، بیماری التهابی روده، پولیپ یا سرطان زودرس روده.
• مدفوع بسیار تیره یا سیاه: قرص آهن یا غذای تیره، یا خون‌ریزی در معده یا روده از آسیب، داروی رقیق‌کنندهٔ خون یا آسپرین، یا زخم معده.

NHS می‌گوید «خودتان تشخیص ندهید» و اگر نگران هستید به پزشک مراجعه کنید. اگر داروی رقیق‌کنندهٔ خون یا آسپرین مصرف می‌کنید، آن را خودتان قطع نکنید و پزشک را مطلع کنید.

NHS دلیل مراجعهٔ غیرفوری را این‌ها می‌داند: خون در مدفوع کودک، خون در مدفوع به مدت سه هفته، مدفوع نرم‌تر یا باریک‌تر یا طولانی‌تر از معمول به مدت سه هفته، درد شدید دور مقعد، درد یا توده در شکم، خستگی بیش از معمول، کاهش وزن بی‌دلیل. سه هفته سقف صبر است، نه زمان انتظار: خون تکرارشونده را زودتر نشان دهید.

پزشک ممکن است مقعد و راست‌روده را با انگشت دستکش‌دار معاینه کند (NHS)، نمونهٔ مدفوع بخواهد، یا به متخصص ارجاع دهد. اگر این معاینه نگرانتان می‌کند، پیش از آن بپرسید چه می‌کنند و چرا.

غربالگری با «بررسی نشانه» فرق دارد

غربالگری یعنی بررسی فردی که نشانه‌ای ندارد، به‌منظور پیدا کردن تغییر خطرناک پیش از آنکه نشانه بسازد. WHO می‌گوید غربالگری منظم، هر جا برنامهٔ سازمان‌یافته هست، مؤثرترین راه پیدا کردن زودهنگام سرطان و پیشگیری از آن (با یافتن و برداشتن ضایعات پیش‌سرطانی) است، و نشان داده شده که هم بروز و هم مرگ را کم می‌کند. ACG در چکیدهٔ راهنمای ۲۰۲۱ می‌گوید هدف غربالگری برداشتن آدنوم‌ها و ضایعات دندانه‌دار و تشخیص سرطان در مرحلهٔ اول است.

بررسی نشانه یعنی فردی که خون دیده، یا اسهال یا یبوست تازه، یا کاهش وزن دارد؛ این غربالگری نیست و نباید به نوبت غربالگری موکول شود.

چه کسی و از چه سنی؟ این‌جا راهنماها دقیقاً هم‌نظر نیستند و بسته به خطر فرد است. USPSTF در ۲۰۲۱ غربالگری را برای همهٔ بزرگسالان ۵۰ تا ۷۵ ساله با قطعیت بالا و برای ۴۵ تا ۴۹ ساله با قطعیت متوسط توصیه می‌کند؛ آن هم برای کسانی که بی‌نشانه‌اند و خطر متوسط دارند (بدون سابقهٔ سرطان روده، پولیپ آدنومی یا بیماری التهابی روده، و بدون سابقهٔ خانوادگی یا شخصی بیماری ژنتیکی پرخطر مثل لینچ). برنامهٔ ملی NHS بریتانیا نمونهٔ خانگی را هر دو سال از ۵۰ تا ۷۴ سالگی می‌فرستد. WHO عددی برای سن غربالگری نمی‌دهد. پس برای شما سن شروع را پزشک با توجه به سابقهٔ خانوادگی، سابقهٔ پولیپ یا بیماری روده و نشانه‌ها تعیین می‌کند. WHO می‌گوید کسانی که سابقهٔ خانوادگی یا سندرم‌های ارثی دارند ممکن است به مشاورهٔ ژنتیک و غربالگری متناسب نیاز داشته باشند.

چه آزمایش‌هایی؟ NHS آزمایش FIT را معرفی می‌کند که با یک نمونهٔ کوچک مدفوع در خانه انجام می‌شود، خون ناچیز را پیدا می‌کند و اگر خون یافت شد، معمولاً کولونوسکوپی بعدی لازم می‌شود. NHS می‌گوید خون اغلب علت کم‌خطرتری مثل شقاق یا پولیپ دارد. جواب منفی هم سرطان را کاملاً رد نمی‌کند و اگر نشانه پیدا کردید باید مراجعه کنید. کولونوسکوپی روش دیگری است که پزشک ممکن است پیشنهاد کند. گزینهٔ مناسب با سن، خطر، دسترسی و ترجیح شما انتخاب می‌شود. برنامهٔ غربالگری ایران را از پزشک یا مرکز بهداشت بپرسید.

چه چیزهایی خطر را کم می‌کند؟ WHO رژیم پر از میوه و سبزی، پرهیز از سیگار، فعالیت بدنی، وزن مناسب و محدود کردن الکل را می‌شمارد و می‌گوید گوشت فرآوری‌شده و قرمز زیاد، کم‌تحرکی، چاقی، سیگار و الکل با خطر بیشتر مرتبط‌اند.

نگرانی بابت «سرطان»؟

ترس طبیعی است و جدی گرفتنش بخشی از مراقبت است. WHO می‌نویسد سرطان روده سومین سرطان شایع جهان است و در مراحل اول اغلب نشانه‌ای ندارد یا خفیف است. نشانه‌هایی که WHO می‌شمارد: تغییر عادت روده، خون در مدفوع (قرمز روشن یا تیره و قیری)، گرفتگی یا درد مداوم شکم، کاهش ناگهانی وزن، خستگی پایدار و کم‌خونی. WHO می‌گوید بقا به مرحلهٔ تشخیص بستگی زیادی دارد و در برخی کشورهای پردرآمد، بروز و مرگ به دلیل تشخیص زودتر کم شده است. ولی هیچ‌کدام از این‌ها بدان معنا نیست که نشانه‌های شما سرطان است. به این معناست که یافتن زود ارزش دارد.

کی فوری اقدام کنید؟

۱۱۵ همین حالا (NHS): خون‌ریزی مقعد که بند نمی‌آید، یا خون زیاد و لختهٔ بزرگ هنگام دفع، درد شدید شکم، استفراغ خونی یا شبیه تفالهٔ قهوه، یا ناتوانی کامل در دفع مدفوع و باد همراه درد شکم.

همان روز به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید (NHS): مدفوع سیاه یا قرمز تیره، اسهال خونی، تب یا لرز، یا تپش قلب تند.

به‌زودی نوبت بگیرید: خون در مدفوع که تکرار می‌شود، تغییر عادت روده که سه هفته مانده، کاهش وزن بی‌دلیل، خستگی و رنگ‌پریدگی، یا اگر سابقهٔ خانوادگی سرطان روده دارید و می‌خواهید دربارهٔ غربالگری بپرسید.

فهرست کامل را در نشانه‌های فوری ببینید.

این صفحه برای آشنایی است و جای معاینه را نمی‌گیرد.