کبد چرب، هپاتیت و سنگ کیسهٔ صفرا

چرا این سه موضوع کنار هم‌اند؟

یک بیمار با جوابی در دست می‌آید: «کبد چرب درجهٔ یک»، «آنزیم‌های کبد بالا»، یا «سنگ کیسهٔ صفرا». هر سه معمولاً از یک آزمایش یا سونوگرافی تصادفی پیدا می‌شوند و هر سه ناحیهٔ راست و بالای شکم را درگیر می‌کنند. ولی علت، خطر و درمان‌شان فرق دارد. این صفحه کمک می‌کند جوابتان را بخوانید، بدانید چه سؤال‌هایی بپرسید و بفهمید کی باید عجله کرد.

کبد چرب

چیست. NHS آن را وضعیتی شایع می‌داند که در آن چربی در کبد جمع می‌شود و اغلب با اضافه‌وزن همراه است. نام تازهٔ آن MASLD است و نام قدیمی NAFLD هنوز به‌کار می‌رود. NIDDK می‌نویسد این چربی‌شدن به مصرف زیاد الکل مربوط نیست. اگر علتش الکل باشد، به آن بیماری کبدی مرتبط با الکل می‌گویند.

شایع است. NIDDK می‌گوید حدود ۲۴ درصد بزرگسالان آمریکا کبد چرب دارند. این عدد برای آمریکاست و عدد ایران یا تبریز را نمی‌دهد.

نشانه. NHS می‌گوید معمولاً هیچ. اغلب در آزمایشی که برای علت دیگری انجام شده پیدا می‌شود. گاهی هم خستگی، بی‌حالی یا ناراحتی زیر دنده‌های راست پیدا می‌شود. پس فقدان نشانه به معنای فقدان بیماری نیست و وجود خستگی هم دلیل بر کبد چرب نیست.

مرحله‌ها. NHS چهار مرحله می‌شمارد و می‌گوید بیشتر بیماران در مرحلهٔ اول می‌مانند:

1. کبد چرب: چربی هست، آسیب نه.
2. التهاب (در نام تازه MASH و در نام قدیمی NASH): چربی باعث التهاب شده ولی هنوز آسیب جدی نیست.
3. فیبروز: کبد زخم برداشته، ولی کارش معمولاً هنوز مختل نشده است.
4. سیروز: آسیب به جایی رسیده که کبد خوب کار نمی‌کند و ممکن است به خون‌ریزی داخلی، نارسایی کبد، سرطان کبد یا عفونت خون بینجامد.

NIDDK می‌گوید فقط شمار کمی از مبتلایان به نوع التهابی می‌رسند، و هنوز دانشمندان نمی‌دانند چرا بعضی می‌رسند و بعضی نه. پس لازم است پزشک خطر پیشرفت را در شما بسنجد.

چه کسانی بیشتر در معرض‌اند. NHS: اضافه‌وزن به‌ویژه دور شکم، رژیم نامناسب یا کم‌تحرکی، دیابت نوع ۲، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، فشار خون یا چربی خون بالا، و سن بالای ۵۰ سال. NIDDK هم دیابت نوع ۲ و چاقی را عامل‌های بزرگ می‌داند و می‌نویسد بیماری قلبی-عروقی شایع‌ترین علت مرگ مبتلایان است. یعنی توجه به کبد چرب، توجه به قند، چربی و فشار خون هم هست.

چگونه بررسی می‌شود. NHS: شرح حال، وزن و دور شکم، پرسش دربارهٔ الکل تا بیماری کبدی الکلی رد شود، آزمایش خون و گاهی سونوگرافی، تا چربی‌شدن تأیید و علت‌های دیگر کنار گذاشته شود و آسیب کبد و بیماری‌های همراه (مثلاً کلیوی) سنجیده شود. شاید لازم باشد پزشک در ادامه آزمایش یا تصویربرداری دیگری هم بخواهد؛ این تصمیم بسته به جواب‌ها و ریسک شما گرفته می‌شود.

درمان. NHS می‌گوید درمان اصلی تغییر سبک زندگی است و می‌تواند چربی کبد را کم کند، به ترمیم آسیب کمک کند و خطر بیماری قلبی، بیماری کلیوی، فشار خون و دیابت را پایین بیاورد:

• غذا: NIDDK می‌گوید چربی‌های اشباع و ترانس را با چربی‌های سالم‌تر (مثل امگا ۳) عوض کنید. سبزی، میوه و غلات کامل را به آردهای تصفیه‌شده ترجیح دهید. قند، به‌ویژه فروکتوز موجود در نوشابه، آب‌میوهٔ شیرین و چای شیرین را محدود کنید.
• وزن: NIDDK می‌گوید پزشک در صورت اضافه‌وزن کاهش تدریجی وزن را توصیه می‌کند. NHS در بحث سنگ صفرا کاهش سریع وزن را عامل خطر می‌داند، پس شتاب نکنید.
• تحرک: NHS دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت در هفته را پیشنهاد می‌کند.
• الکل: اگر مصرف می‌کنید، NIDDK می‌گوید تا جای ممکن کم کنید چون می‌تواند به کبد آسیب بیشتری بزند. NHS ترک سیگار را هم توصیه می‌کند.
• پیگیری: NHS معاینهٔ دست‌کم سالی یک بار و آزمایش‌های هر ۲ تا ۳ سال را پیشنهاد می‌کند.

اگر فیبروز یا سیروز وجود داشته باشد، NHS می‌گوید متخصص کبد ممکن است دارو بدهد و در موارد خیلی شدید به پیوند فکر شود. اگر مشاورهٔ تغذیه برایتان لازم است، بخش پشتیبانی خدمات مرتبط را معرفی می‌کند.

هپاتیت B و C

هپاتیت یعنی التهاب کبد و علت‌های زیادی دارد، از ویروس تا دارو و الکل. این‌جا فقط دو ویروس B و C را می‌گوییم، چون هر دو ممکن است سال‌ها بدون نشانه بمانند و بعد در آزمایش پیدا شوند.

هپاتیت B. سازمان WHO آن را عفونت ویروسی کبد می‌داند که حاد یا مزمن می‌شود. راه‌های انتقال: مادر به نوزاد هنگام تولد، تماس با خون یا ترشحات بدن (به‌ویژه در کودکی از راه زخم‌های باز)، تماس جنسی با فرد مبتلا، تزریق ناایمن و ابزار ناپاک خالکوبی یا سوراخ‌کردن. WHO می‌گوید بیشتر افراد در ابتدای عفونت نشانه‌ای ندارند. حدود ۹۵ درصد عفونت‌های دوران نوزادی یا کودکی مزمن می‌شوند، در حالی که در بزرگسالی کمتر از ۵ درصد. عفونت مزمن می‌تواند به سیروز و سرطان کبد برسد. WHO می‌گوید واکسن ایمن و مؤثر است و حفاظتی نزدیک به ۱۰۰ درصد می‌دهد و اولین نوبت واکسن نوزاد باید ظرف ۲۴ ساعت پس از تولد باشد. آزمایش خون تنها راه تشخیص مطمئن است. عفونت حاد درمان اختصاصی ندارد، و عفونت مزمن را داروی خوراکی ضدویروسی کنترل می‌کند که اغلب باید مادام‌العمر ادامه یابد.

هپاتیت C. سازمان WHO می‌گوید از راه خون منتقل می‌شود، یعنی تزریق یا اقدام پزشکی ناایمن، خون آزمایش‌نشده، و تزریق مواد با سرنگ مشترک. انتقال جنسی و مادر به نوزاد کمتر است. از شیر مادر، غذا، آب یا تماس معمولی منتقل نمی‌شود. بیشتر مبتلایان در هفته‌های اول نشانه ندارند. حدود ۳۰ درصد (۱۵ تا ۴۵ درصد) ویروس را خودبه‌خود پاک می‌کنند و حدود ۷۰ درصد مزمن می‌شوند. آزمایش دو مرحله دارد: اول آنتی‌بادی، و اگر مثبت بود، آزمایش ویروس (RNA) برای تأیید عفونت فعال، چون کسی که ویروس را پاک کرده هم آنتی‌بادی مثبت می‌ماند. WHO می‌گوید هپاتیت C قابل درمان است: داروهای ضدویروسی مستقیم بیش از ۹۵ درصد بیماران را درمان می‌کنند، معمولاً در ۱۲ تا ۲۴ هفته و با عوارض اندک. واکسن مؤثری برای C وجود ندارد.

برای هر دو، جواب مثبت یعنی نیاز به ارزیابی دقیق‌تر، نه حکم. آزمایش‌های تکمیلی و برنامهٔ درمان را پزشک تعیین می‌کند.

سنگ کیسهٔ صفرا

NHS می‌گوید سنگ‌های کوچکی هستند که در کیسهٔ صفرا (عضوی کوچک زیر کبد که به هضم چربی کمک می‌کند) یا در مجراهای صفراوی ساخته می‌شوند. شایع‌اند و بیشتر دارندگان‌شان هرگز نشانه‌ای ندارند و گاهی در سونوگرافی یا عکس برای دلیل دیگر پیدا می‌شوند.

وقتی سنگ مجرا را ببندد، درد «قولنج صفراوی» می‌آید: دردی که ممکن است شدید یا مداوم باشد، ۳۰ دقیقه تا چند ساعت طول بکشد، وسط شکم یا زیر دنده‌های راست باشد و تهوع یا استفراغ بیاورد.

NHS عوامل خطر را این‌ها می‌داند: سن بالای ۴۰، زن بودن، چاقی، رژیم پرچرب و کم‌فیبر، کاهش سریع وزن، و بیماری‌هایی مثل دیابت و کرون. بررسی با سونوگرافی و آزمایش خون است. اگر سنگ نشانه ندارد، اغلب درمانی لازم نیست و فقط ممکن است پیگیری شود. وقتی نشانه، عارضه یا سنگ در مجرای اصلی صفرا باشد، درمان اصلی جراحی برداشتن کیسهٔ صفرا است. برای سنگ مجرای اصلی گاهی روشی با آندوسکوپ برای باز کردن مجرا لازم می‌شود. تا زمان جراحی ممکن است پزشک تغذیه کم‌چرب و پرهیز از غذاهای محرک را توصیه کند. این‌که شما کدام مسیر را لازم دارید، با جراح یا گوارش است.

در بررسی‌های کبد چه می‌شود؟

NHS بررسی کبد چرب را با شرح حال، وزن و دور شکم و پرسش دربارهٔ الکل شروع می‌داند و بعد آزمایش خون و گاهی سونوگرافی. اینکه شما به چه بررسی‌ای بیشتر نیاز دارید، پزشک تصمیم می‌گیرد. راهنمای اولین ویزیت نشان می‌دهد چه چیزی همراه ببرید.

کی فوری اقدام کنید؟

۱۱۵ همین حالا: درد ناگهانی و شدید شکم، درد که به پشت می‌زند و با استفراغ همراه است، تب بسیار بالا یا حس گرما و لرز، و زردی پوست یا سفیدی چشم اگر سنگ صفرا دارید یا درد و تب هم هست (NHS برای سنگ صفرا). در بیماری کبد: استفراغ خونی، مدفوع سیاه و قیری، گیجی یا خواب‌آلودگی غیرعادی.

همان روز: زردی پوست یا سفیدی چشم بدون درد و تب (NHS نوبت فوری می‌خواهد و WHO آن را از نشانه‌های هپاتیت حاد می‌شمارد)، درد شکم که بیش از ۳۰ دقیقه ادامه دارد (NHS)، ادرار تیره با مدفوع کم‌رنگ، یا شکمی که تازه باد کرده است.

به‌زودی نوبت بگیرید: جواب کبد چرب یا آنزیم کبد غیرعادی، جواب مثبت هپاتیت، سنگ صفرا همراه حمله‌های تکرارشونده، یا خستگی و درد زیر دنده‌های راست که ادامه دارد.

فهرست کامل را در نشانه‌های فوری ببینید.

این صفحه برای آشنایی است و جای معاینه را نمی‌گیرد.