روده تحریک‌پذیر، یبوست و اسهال طولانی

این صفحه برای چه کسی است؟

برای کسی که ماه‌هاست دل‌پیچه، نفخ یا بی‌نظمی در دستشویی دارد و از خودش می‌پرسد «طبیعی است یا نه؟»، و برای کسی که یبوست و اسهالش به نوبت جای هم را می‌گیرند. این موضوع‌ها را معمولاً کسی با صدای بلند نمی‌گوید و بعضی‌ها سال‌ها بی‌آنکه چیزی بگویند تحمل می‌کنند. شرم لازم نیست. پزشک هر روز دربارهٔ همین چیزها می‌پرسد و پرسشش بی‌پرده و محترمانه است.

روده تحریک‌پذیر چیست؟

NIDDK آن را اختلال کارکردی دستگاه گوارش می‌داند، یعنی مشکل در هماهنگی مغز و روده. نشانه‌ها هست، ولی در بررسی‌ها آسیب یا بیماری قابل دیدنی در روده پیدا نمی‌شود. نشانهٔ اصلی درد شکم مرتبط با دستشویی رفتن است و همراه تغییر در دفع: اسهال، یبوست یا هر دو. NIDDK می‌گوید حدود ۱۲ درصد مردم آمریکا آن را دارند. زنان تا دو برابر مردان درگیر می‌شوند، و زیر ۵۰ سال شایع‌تر است.

NHS نشانه‌ها را این‌گونه می‌شمارد: درد و گرفتگی شکم که اغلب بعد از غذا بدتر و بعد از دستشویی بهتر می‌شود، نفخ و پری، اسهال با فوریت، یبوست و حس خالی نشدن روده. می‌گوید نشانه‌ها بالا و پایین دارد، یعنی روزهای خوب و حمله‌های بدتر. مخاط در مدفوع، خستگی، تهوع و کمردرد هم ممکن است باشد. NIDDK هم می‌گوید علت دقیق شناخته نیست و چند عامل دخالت دارد: استرس و رویدادهای سخت دوران کودکی، افسردگی و اضطراب، عفونت قبلی دستگاه گوارش، حساسیت یا ناتوانی در تحمل بعضی غذاها، و ژن‌ها. پس «از اعصاب است» گفتن نصف ماجراست و ناراحتی واقعی است.

NHS الکل، کافئین، غذای تند و چرب، استرس و مصرف مکرر آنتی‌بیوتیک را از محرک‌های احتمالی حمله‌ها می‌داند. این فهرست برای همه یکسان نیست و گاهی حمله‌ها بی‌دلیل پیدا می‌شوند.

چه کسی باید دنبال بررسی برود؟

NHS می‌گوید اگر نشانه‌ها بیش از چهار هفته ادامه داشته باشد، بهتر است پزشک معاینه کند و آزمایش‌های لازم را بخواهد. پزشک می‌پرسد نشانه چه الگویی دارد، چه مدت است، و ارتباطش با غذا چیست. شکم را هم ممکن است لمس کند. NHS می‌گوید نوشتن نشانه‌ها پیش از مراجعه به یادآوری کمک می‌کند. دفترچهٔ نشانه‌ها برای همین است.

مهم است بدانید آزمایش مخصوصی برای روده تحریک‌پذیر نیست. NHS آزمایش خون برای سلیاک و آزمایش مدفوع برای عفونت و بیماری التهابی روده را نام می‌برد و می‌گوید آزمایش‌های بیمارستانی معمولاً لازم نیست، مگر پزشک علت را نداند. چکیدهٔ ACG هم برای بیماران دارای اسهال، آزمایش خون سلیاک و آزمایش مدفوعی برای کنار گذاشتن بیماری التهابی روده را پیشنهاد می‌کند، و می‌گوید تشخیص را می‌شود بر پایهٔ الگوی نشانه‌ها گذاشت، نه فقط با رد کردن همهٔ بیماری‌های دیگر. اینکه برای شما کدام آزمایش لازم است، با پزشک است. همین‌طور تصمیم برای کولونوسکوپی، که اگر لازم شود، با توجه به سن، نشانه و سابقهٔ خانوادگی شما گرفته می‌شود.

یبوست

NHS یبوست را تغییر عادت روده می‌داند: کمتر از سه بار دفع در هفته، مدفوع سفت یا کلوخه‌ای، زور زدن یا درد، و حس خالی نشدن. علت‌ها شایع و معمولاً ساده است: فیبر یا مایعات کم، کم‌تحرکی، به تعویق انداختن دفع، تغییر غذا یا برنامه، بعضی داروها، استرس یا افسردگی. در سالمندان و در بارداری شایع‌تر است. NHS می‌گوید بیماری‌هایی مثل دیورتیکولوز (کیسه‌های دیوارهٔ روده) یا سرطان روده هم می‌توانند علت باشند، ولی این نادر است.

به چه چیزهایی کمک می‌کند (NHS):

• فیبر را کم‌کم زیاد کنید (جو دوسر، سبوس، دانهٔ کتان)، و میوه‌هایی مثل سیب، زردآلو، انگور، کشمش، تمشک و توت‌فرنگی که به نرم شدن مدفوع کمک می‌کنند.
• مایعات فراوان بنوشید.
• پیاده‌روی روزانه.
• هر روز در ساعت و جای ثابت و با فرصت کافی به دستشویی بروید. وقتی احساس دفع دارید، معطل نکنید. گذاشتن پا روی چهارپایهٔ کوتاه، طوری که زانوها بالاتر از لگن باشد، هم کمک می‌کند.
• بهبود ممکن است چند روز تا چند هفته طول بکشد.

داروساز در صورت نیاز ملین را پیشنهاد می‌کند. NHS می‌گوید بیشتر ملین‌ها حدود سه روز اثر می‌کنند و باید کوتاه‌مدت مصرف شوند. اگر دارویی می‌خورید که یبوست می‌آورد، آن را خودتان قطع نکنید. با پزشک حرف بزنید.

اگر یبوست طولانی شد، گاهی مدفوع سفت در راست‌روده گیر می‌کند و مایع اطرافش نشت می‌کند. NHS می‌گوید این را پزشک یا پرستار درمان کند و خودتان تلاش به بیرون آوردنش نکنید.

اسهال

NHS علت اسهال را بیشتر عفونت یا مسمومیت غذایی می‌داند که معمولاً ظرف ۵ تا ۷ روز تمام می‌شود. ولی اسهال می‌تواند از داروها، ناتوانی در تحمل بعضی غذاها، روده تحریک‌پذیر، اضطراب، بیماری التهابی روده، سلیاک و بیماری‌های دیگر هم باشد. اسهال که از یک هفته بیشتر شود، مستحق بررسی است.

مراقبت در خانه (NHS): استراحت و نوشیدن مایعات فراوان، با جرعه‌های کوچک اگر حالت تهوع دارید. خوردن هر زمان که توانستید. پرهیز از غذای چرب و تند. آب‌میوه و نوشابه‌های گازدار ممکن است اسهال را بدتر کنند. شستن مکرر دست‌ها. تا دو روز پس از قطع اسهال و استفراغ در خانه بمانید.

کم‌آبی را جدی بگیرید. NHS ادرار پررنگ و بدبو یا دفع ادرار کمتر از معمول را نشانه می‌داند. NHS می‌گوید اگر سالمند هستید، ایمنی‌تان ضعیف است یا بیماری دیگری دارید که خطر کم‌آبی را بالا می‌برد، زودتر با داروساز یا پزشک حرف بزنید. در کودک زیر ۵ سال نشانهٔ کم‌آبی دلیل مراجعهٔ فوری است.

تغییر عادت روده که نباید به حساب «روده تحریک‌پذیر» گذاشت

بیشتر یبوست و اسهال‌ها نشانهٔ چیز بدی نیست. ولی چند نشانه هست که NHS و WHO می‌خواهند پزشک ببیند، چون ممکن است به بیماری دیگری، از جمله بیماری التهابی روده یا، به‌ندرت، سرطان روده، مربوط باشد:

• خون در مدفوع یا خون‌ریزی از مقعد. بواسیر و شقاق مقعد از علت‌های شایع‌اند و خون کم و یک‌باره معمولاً جدی نیست. ولی خودتان تشخیص ندهید. خونی را که تکرار می‌شود زود به پزشک نشان دهید و منتظر گذشتن سه هفته نمانید.
• مدفوع سیاه یا قرمز تیره، یا اسهال خونی.
• مدفوع نرم‌تر، باریک‌تر یا طولانی‌تر از معمول برای سه هفته (NHS).
• کاهش وزن بی‌دلیل.
• درد یا توده در شکم، خستگی بیش از معمول، رنگ‌پریدگی یا تنگی نفس که می‌تواند نشانهٔ کم‌خونی باشد (NHS).
• تغییر ناگهانی عادت روده که با سابقهٔ شما نمی‌خواند. NHS آن را از دلایل مراجعه می‌آورد و WHO سن بالا و سابقهٔ خانوادگی را از عامل‌های خطر سرطان روده می‌داند.

WHO یادآوری می‌کند در مراحل اول سرطان روده نشانه‌ای نیست یا خفیف است. برای همین پزشک گاهی حتی بدون نشانه، بسته به سن و سابقهٔ خانوادگی، دربارهٔ غربالگری با شما صحبت می‌کند. جزئیات را در صفحهٔ کرون و کولیت، خون در مدفوع و غربالگری روده بخوانید.

درمان چگونه است؟

درمان بر مبنای نشانهٔ غالب است. NHS اول از تغییر سبک زندگی شروع می‌کند: غذای متعادل و دفترچهٔ غذا و نشانه برای شناختن محرک‌ها، حدود ۱٫۵ لیتر مایع در روز (آب یا نوشیدنی‌های بدون کافئین)، فیبر محلول (جو دوسر، دانهٔ کتان) که ممکن است نفخ و یبوست را بهتر کند، کم کردن غلات کامل، آجیل و دانه‌های پرفیبر اگر اسهال دارید، پرهیز از شیرین‌کنندهٔ سوربیتول، ورزش، آرام‌سازی ذهن، وعده‌های منظم و آرام خوردن. NHS می‌گوید می‌توانید برای حدود یک ماه پروبیوتیک امتحان کنید. بعد، اگر کافی نبود، داروخانه برای گرفتگی شکم، اسهال یا یبوست دارو دارد؛ نوع و مدت مصرف را داروساز یا پزشک می‌گوید. اگر مجبور به حذف خیلی غذاها شده‌اید یا درمان‌های ساده جواب نمی‌دهد، به پزشک مراجعه کنید تا شاید ارجاع به کارشناس تغذیه یا متخصص بدهد.

چکیدهٔ ACG روان‌درمانی متمرکز بر ارتباط مغز و روده را هم برای کاهش نشانه‌های کلی پیشنهاد می‌کند. این به معنای «ساختگی بودن» ناراحتی نیست؛ همان ارتباط مغز و روده را هدف می‌گیرد که NIDDK در سازوکار این بیماری می‌شمارد.

محدودیت‌های غذایی را سخت‌گیرانه و طولانی ادامه ندهید. NIDDK می‌گوید ممکن است لازم باشد چند هفته غذا را تغییر دهید تا ببینید اثری دارد یا نه، و بهتر است با کارشناس تغذیه پیش بروید. هر رژیم محدودکننده باید با نظر پزشک یا کارشناس تغذیه باشد. راهنمای غذا و عادت‌ها را هم ببینید.

اگر پزشک مشاورهٔ تغذیه یا روان‌شناختی پیشنهاد کرد، بخش پشتیبانی بیمار خدمات مرتبط را معرفی می‌کند.

کی فوری اقدام کنید؟

۱۱۵ همین حالا (NHS): خون‌ریزی مقعد که بند نمی‌آید، یا خون زیاد و لخته‌های بزرگ هنگام دفع، استفراغ خونی یا شبیه تفالهٔ قهوه، درد ناگهانی و شدید شکم، گیجی یا بی‌پاسخی.

همان روز به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید (NHS): مدفوع سیاه یا قرمز تیره، اسهال خونی، نتوانستن نگه داشتن مایعات، نشانه‌های کم‌آبی که با نوشیدن مایعات برطرف نمی‌شود، اسهالی که بیش از ۷ روز طول کشیده است، خون‌ریزی تکرارشونده از مقعد، کاهش وزن زیاد و بی‌دلیل، تودهٔ سفت در شکم، یا تنگی نفس و تپش قلب همراه رنگ‌پریدگی.

به‌زودی نوبت بگیرید: نشانه‌های روده که بیش از چهار هفته ادامه دارد، تغییر عادت روده که سه هفته مانده، یا نشانه‌هایی که با تغییر ساده بهتر نمی‌شود.

فهرست کامل را در نشانه‌های فوری ببینید.

این صفحه برای آشنایی است و جای معاینه را نمی‌گیرد.