درد و نفخ بالای شکم، هلیکوباکتر و زخم معده

«دل‌درد» و «سوءهاضمه» چه معنایی دارند؟

بیماران برای دردی که بالای شکم، زیر جناغ سینه می‌نشیند معمولاً کلمه‌های مختلفی می‌گویند: سنگینی، سوزش، نفخ، زود سیر شدن، آروغ. NHS سوءهاضمه را مجموعه‌ای از همین نشانه‌ها می‌داند: سوزش سر دل، حس پری و نفخ، تهوع، آروغ و برگشت ترشی. علتش اغلب ساده است. NHS غذاهای چرب و تند، قهوه، الکل، چاقی، سیگار، استرس، بارداری و بعضی داروها (به‌ویژه مسکن‌های ضدالتهاب) را نام می‌برد. گاهی هم زخم معده یا، کمتر، سرطان معده در پس‌زمینه است. به همین دلیل نشانه‌ای که ماندگار است، یا با نشانهٔ هشدار همراه است، ارزش بررسی دارد.

اگر مهم‌ترین نشانهٔ شما سوزش پشت جناغ و ترشی دهان است، صفحهٔ ریفلاکس، سوزش سر دل و مشکل بلع را هم ببینید.

هلیکوباکتر پیلوری چیست؟

هلیکوباکتر پیلوری باکتری مارپیچی‌شکلی است که در معده زندگی می‌کند. NIDDK می‌گوید عفونت معمولاً در کودکی شروع می‌شود و اغلب سال‌ها یا تا آخر عمر می‌ماند، مگر درمان شود. این باکتری یکی از دو علت اصلی زخم معده و دوازدهه است (علت دیگر مسکن‌های ضدالتهاب غیراستروییدی است). ACG هم در چکیدهٔ راهنمای ۲۰۲۴ خود می‌نویسد این عفونت جهانی و شایع است و می‌تواند به سوءهاضمه، زخم گوارشی و سرطان معده برسد.

باید یک نکته را در کنار این بگذاریم: داشتن باکتری با داشتن بیماری یکی نیست. NIDDK می‌گوید عفونت درمان‌نشده التهاب مزمن معده می‌سازد و خطر سرطان معده و نوعی لنفوم معده را بالا می‌برد. ولی «خطر بالاتر» یعنی احتمال، نه سرنوشت. راه درست این است که عفونت پیدا و در صورت نیاز درمان شود.

زخم معده چه شکلی است؟

NHS درد بالای شکم را نشانهٔ اصلی می‌داند. این درد ممکن است سوزشی باشد و اغلب شب بدتر می‌شود. سوءهاضمه، سوزش سر دل، نفخ، تهوع و استفراغ هم دیده می‌شود. NIDDK می‌گوید زخم حدود یک تا شش درصد مردم آمریکا را درگیر می‌کند؛ این عدد مربوط به ایران نیست و فقط اندازهٔ تقریبی شایع بودن را نشان می‌دهد.

عوامل خطر: عفونت هلیکوباکتر، مصرف مرتب مسکن‌های ضدالتهاب، سیگار، سن بالاتر، و سابقهٔ زخم قبلی.

اگر زخم درمان نشود، NHS و NIDDK چند عارضه را برمی‌شمارند: خون‌ریزی از معده یا روده، کم‌خونی ناشی از فقر آهن در اثر خون‌ریزی آهسته، سوراخ شدن دیوارهٔ معده که به عفونت جدی شکم می‌انجامد، و بسته شدن مسیر خروج غذا از معده. به همین علت نشانه‌های بدتر شدن را باید جدی گرفت.

چه آزمایش‌هایی هست؟

NHS و NIDDK این‌ها را نام می‌برند:

• آزمایش تنفسی (اوره بریث تست): مادهٔ حاوی اوره نشان‌دار می‌خورید و چند دقیقه بعد در ظرفی بازدم می‌کنید. اگر باکتری باشد، اوره را به گاز تبدیل می‌کند و در نفس شما پیدا می‌شود.
• آزمایش مدفوع.
• آزمایش خون. نشان می‌دهد بدن زمانی با باکتری روبه‌رو شده. عفونت فعال را ثابت نمی‌کند و برای سنجیدن نتیجهٔ درمان به‌کار نمی‌رود.
• آندوسکوپی، اگر پزشک لازم بداند، که در آن از داخل معده تصویر دیده می‌شود و می‌توان نمونه‌برداری کرد. NIDDK آن را راهی برای تأیید زخم و پیدا کردن علتش می‌داند.

اینکه کدام آزمایش برای شما مناسب است، به نشانه‌ها، سن، داروها و سابقه‌تان بستگی دارد. دربارهٔ داروهایی که مصرف می‌کنید به پزشک بگویید؛ NIDDK می‌گوید پزشک می‌پرسد چه دارویی مصرف می‌کنید، به‌ویژه مسکن‌های ضدالتهاب. بعضی داروها، مثل آنتی‌بیوتیک و داروهای کاهندهٔ اسید، می‌توانند جواب آزمایش را عوض کنند. پیش از آزمایش از پزشک یا آزمایشگاه بپرسید چه باید کرد و هیچ دارویی را خودسرانه کنار نگذارید.

درمان چگونه است؟

NHS برای زخم معده می‌گوید درمان شامل آنتی‌بیوتیک (برای پاک کردن عفونت هلیکوباکتر) و داروهایی است که اسید معده را کم می‌کنند. مدت درمان معمولاً از حدود یک هفته تا دو ماه است و بعد از آن آزمایشی انجام می‌شود تا معلوم شود درمان اثر کرده است. چکیدهٔ ACG نشان می‌دهد درمان معمولاً ترکیب چند دارو است و انتخاب برنامه به حساسیت باکتری به آنتی‌بیوتیک‌ها بستگی دارد. همچنین می‌گوید پس از درمان آزمایش تأییدی برای همه لازم است.

چند نکتهٔ عملی:

• درمان را کامل کنید. نوع دارو و مدتش را پزشک می‌گوید. دارو را خودسرانه شروع یا قطع نکنید و از داروی دیگران استفاده نکنید.
• عوارض را به پزشک بگویید. برای ناراحتی‌هایی مثل تهوع یا اسهال، پیش از قطع دارو با او تماس بگیرید. ولی اگر کهیر گسترده، تورم لب و صورت یا تنگی نفس پیدا کردید، نوبت بعدی دارو را نخورید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• آزمایش پس از درمان را فراموش نکنید. زمان و روش آن را پزشک مشخص می‌کند.
• اگر نشانه‌ها برگشت، NHS توصیه می‌کند به پزشک مراجعه کنید تا دارو یا مدت درمان را تغییر دهد.

اگر باردارید، شیر می‌دهید، به دارویی حساسیت دارید یا بیماری دیگری دارید، از همان آغاز به پزشک بگویید.

خودتان چه می‌توانید بکنید؟

• وعده‌های کوچک‌تر بخورید و شام را ۳ تا ۴ ساعت پیش از خواب تمام کنید (NHS).
• غذاها و نوشیدنی‌هایی که برایتان مشکل می‌سازند را بشناسید. NHS چرب و تند، قهوه و شکلات را مثال می‌زند.
• سیگار را کنار بگذارید و الکل را (اگر مصرف می‌کنید) محدود کنید.
• وزن مناسب و آرام‌سازی ذهن هم در توصیه‌های NHS هست.
• مسکن‌های ضدالتهاب، مثل ایبوپروفن، را بدون مشورت با پزشک مصرف نکنید (NHS). اگر پزشک آسپرین یا مسکنی را برای بیماری دیگری تجویز کرده، خودتان قطعش نکنید و ناراحتی معده‌تان را به او بگویید.
• یادداشت نشانه‌ها (زمان، ارتباط با غذا، شدت) به پزشک کمک می‌کند. راهنما را ببینید.

یک احتیاط: NHS تغییر عادت‌ها را کمک‌کننده می‌داند، نه جانشین بررسی و درمان. اگر نشانه‌ها ادامه دارد، فقط با رژیم گرفتن جلو نروید.

کدام نشانه‌ها جدی‌اند؟

NHS این‌ها را برای زخم معده نام می‌برد و می‌گوید باید زود به پزشک گفته شوند: درد که بدتر می‌شود یا تمام نمی‌شود، بی‌اشتهایی یا سیر شدن با کمی غذا، کاهش وزن بی‌دلیل، حس توده در شکم، بلع دردناک یا سخت، استفراغ پایدار و خستگی دایمی. NHS همچنین کم‌خونی فقر آهن را در مبحث سوءهاضمه دلیل مراجعه می‌شمارد.

کی فوری اقدام کنید؟

۱۱۵ همین حالا (NHS برای زخم معده): استفراغ خون قرمز روشن یا شبیه تفالهٔ قهوه، مدفوع سیاه و چسبناک و بدبو یا همراه با خون، درد شدید شکم یا درد وقتی شکم لمس می‌شود، درد ناگهانی سینه. خودتان رانندگی نکنید و داروهایتان را همراه ببرید.

همان روز (NHS آن‌ها را برای زخم معده فوری می‌داند): درد رو به بدتر شدن، استفراغ مداوم، بی‌اشتهایی یا لاغری تازه، و بلع دردناک.

به‌زودی نوبت بگیرید: سوءهاضمه‌ای که با تغییر عادت‌ها و درمان ساده بهتر نمی‌شود، یا دل‌دردی که برمی‌گردد، یا جواب مثبت هلیکوباکتر.

فهرست کامل را در نشانه‌های فوری ببینید.

این صفحه برای آشنایی است و جای معاینه را نمی‌گیرد.